Tuğrul Yıldırım

Bir şey mi arıyorsunuz?

Bir konu, bir kelime, aklınızda kalan bir cümle.
Yazılara dön
Siyaset & Toplum6 dk okuma

Evde bakım yardımı var, bakım verenin güvencesi yok

Evde bakım yardımı 492 bin aileye ulaşıyor ama bakımı üstlenen kişinin sigortası yok. OVP'deki bakım sigortası cümlesi 2027 bütçesinde takvime bağlanmalı.

Evde bakım yardımı var, bakım verenin güvencesi yok yazısının kapak görseli

Bu ülkede yaşlı, engelli ve hasta yakınlarımızın bakımını devlet değil aileler yapıyor; devlet bu emeğe bir yardımla katılıyor ama bakımı üstlenen kişinin geleceğini hesaba katmıyor. Bence 2027 bütçesinin en sessiz açığı burada: evde bakım yardımı var, bakım verenin sosyal güvencesi yok.

Bakımı fiilen yapan çoğu zaman bir anne, bir eş ya da bir kız evlat. Yıllarını bu işe veren bu insanların çalışma hayatı, primi ve emekliliği yarım kalıyor. Bütçe Genel Kurul’a gelmeden bu boşluğun bir takvime bağlanması gerekiyor. Bütçede ölçülmeyen şeyin yönetilemeyeceğini adalet bütçesi üzerine yazdığım yazıda da savunmuştum.

Ne oldu?

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, 11 Kasım’da TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda bakanlığın 2027 bütçesini sundu. Teklif 677 milyar 303 milyon liralık. Bakan, evde bakım yardımı kapsamında 492.572 aileye ayda 15.755 lira ödendiğini söyledi.

Göktaş’ın sözleriyle: “Sadece bu yıl, evde bakım hizmeti kapsamında yaklaşık 66 milyar liralık ödeme gerçekleştirdik.” Aynı sunumda kamu ve özel 496 huzurevinde 30.272 yaşlıya hizmet verildiği, sosyal yardım alanların yüzde 83,2’sinin engellilik, yaşlılık ya da hastalık nedeniyle çalışamadığı bilgisi de yer aldı.

Arka plan: Bir yardım ve bir cümle

Evde bakım yardımı, bakıma muhtaç kişinin bulunduğu haneye yapılan, gelir testine bağlı bir sosyal yardım. Bakımı üstlenen kişiye kendi adına sigortalılık kazandıran bir hak değil. SETA’nın Ocak 2026 tarihli analizi de mevcut yaklaşımın sonucunu açıkça yazıyor: “bakım veren informal aile bireyi bakıcıları sosyal güvenceden yoksun bırakmaktadır”.

Mevzuatta bir kolaylık var ama dar: başkasının bakımına muhtaç ağır engelli çocuğu olan sigortalı anneler, prim günlerinde ve emeklilik yaşında yüzde 25 oranında avantaj kazanıyor. Bunun için annenin sigortalı olması, yani çalışması ya da isteğe bağlı sigorta primini kendisinin ödemesi gerekiyor. Bakım yüzünden çalışamayan ve prim ödeyecek geliri olmayan kişi bu kapının dışında kalıyor.

Hükümetin cevabı ise 6 Eylül’de açıklanan 2027-2029 Orta Vadeli Program’da tek bir cümle oldu: “bakım ekonomisini güçlendirmeye yönelik uzun dönemli bakım sigortasının altyapısı oluşturulacaktır.” Bu cümlenin yanında ne bir yasa takvimi ne bir finansman modeli var. Bu arada TÜİK verilerine göre 65 yaş ve üstü nüfus 2025’te 9 milyon 583 bine, toplam nüfusun yüzde 11,1’ine ulaştı.

Neden bu tablo yetmiyor?

Yardım haneye gidiyor, bedeli bakım veren ödüyor

Bana göre evde bakım yardımı değerli ama eksik bir araç. 15.755 lira hanenin mutfağına giriyor; bakımı yapan kişinin prim gününe girmiyor. Bir kadın on beş yıl ağır engelli çocuğuna ya da yatağa bağlı annesine bakıyorsa, bu on beş yıl onun sigorta kaydında boşluk olarak görünüyor.

Ben bunu adil bulmuyorum. Devlet bu emeği kurumda karşılamak zorunda kalsaydı çok daha yüksek bir maliyete katlanacaktı. Aile bu yükü üstleniyor; karşılığında yaşlılığında güvencesiz kalıyor.

Bakım sigortası bir niyet cümlesi olarak kaldı

OVP’ye uzun dönemli bakım sigortasının girmesini doğru buluyorum. Ama “altyapısı oluşturulacaktır” bir takvim değil. Basına yansıyan değerlendirmeler de modelin ayrıntılarının kesinleşmediğini ve 2027’de ödeme başlayacağı anlamına gelmediğini söylüyor.

Nüfus yaşlandıkça bakıma ihtiyaç duyan insan sayısı artacak; bu yükün bugün olduğu gibi sessizce ailelere bırakılması sürdürülebilir değil. Bence 2027 bütçesi, OVP’deki bu cümleyi somut bir adıma çevirmenin ilk fırsatıydı ve şu hâliyle bu fırsat değerlendirilmiyor.

Dikkat çekici bir karşılaştırma da var. Bakan aynı sunumda, kreşlerin yaygınlaştırılması için 2027’de “ilk defa bir teşvik paketini” devreye alacaklarını açıkladı. Çocuk bakımının bir kamu sorumluluğu olduğunun kabul edilmesini olumlu buluyorum. Aynı mantık yaşlı ve engelli bakımı için de geçerli; ama orada hâlâ bir teşvik paketi değil, bir altyapı cümlesi var.

Çözüm konusunda geniş bir uzlaşma zaten var

Bu talep yalnızca bakım veren ailelerin dile getirdiği bir talep değil. SETA Vakfı’nın analizi, bakım verenlerin emeklilik ve kaza sigortası primlerinin devlet tarafından karşılanmasını açıkça öneriyor ve Almanya’da bakım sigortasının bu primleri belirli koşullarla ödediğini hatırlatıyor.

Yani ne yapılacağı konusunda ciddi bir fikir ayrılığı görmüyorum. Eksik olan karar ve takvim. Benim sorum şu: Herkesin doğru bulduğu bir adım neden hâlâ bir sonraki programa bırakılıyor?

Karşı görüş: Bütçe buna dayanır mı?

Karşı tarafın en güçlü argümanı maliyet. Sosyal güvenlik sistemi zaten açık veriyor; yeni bir prim yükü bütçe disiplinini bozar, denebilir. Bu kaygıyı ciddiye alıyorum.

Ama bence cevap kademeli tasarımda. İlk adım bütün bakım verenleri değil, evde bakım yardımı alan ve başka hiçbir sigortası olmayan bakım vereni kapsayabilir. Bu kişiler devletin kayıtlarında zaten tespit edilmiş durumda. Üstelik bakım verenin yaşlılığında güvencesiz kalması, ileride yaşlılık aylığı ve sosyal yardım olarak yine bütçeye dönen bir maliyet. Bugün prim desteği vermek, yarın yardım yükünü azaltmanın yolu.

Bir başka itiraz da şu olabilir: Yakınına bakmak ailenin doğal görevidir, bunu bir sigorta konusuna çevirmek aile bağlarını zayıflatır. Ben tersini düşünüyorum. Aile bu görevi zaten üstleniyor; güvence vermek bu fedakârlığı ortadan kaldırmaz, onu sürdürülebilir kılar. Yaşlılığında güvencesiz kalacağını bilen bir insandan bu yükü taşımasını beklemek, aileyi değil yalnızlığı güçlendirir.

Ne yapılmalı?

Önerilerim somut ve uygulanabilir:

  • Takvim: Aile ve Çalışma bakanlıkları, bütçe Genel Kurul’a gelmeden uzun dönemli bakım sigortası için bir yol haritası açıklamalı: taslağın kamuoyuna açılacağı tarih, kanun teklifinin Meclis’e geleceği dönem ve finansman seçenekleri.
  • 2027’de pilot prim desteği: Evde bakım yardımı alan hanelerde bakımı fiilen üstlenen ve başka sigortası bulunmayan kişinin emeklilik primine devlet katkısı, ağır bakım ihtiyacı olan hanelerden başlayarak 2027’de pilot olarak uygulanmalı.
  • Mevcut kolaylığın kapsamı: Ağır engelli çocuğu olan sigortalı annelere tanınan prim günü kolaylığı, sigortası olmayan bakım verenlere de bir borçlanma yoluyla açılmalı.
  • Mola hakkı: Bakım verene yılda belirli gün sayısında, bakıma muhtaç yakınının kurumda ya da evde profesyonel destekle bakılacağı bir mola hizmeti tanınmalı.
  • Veri: Bakanlık, evde bakım yardımı alan hanelerde bakımı kimin üstlendiğini, cinsiyetini, yaşını ve sigorta durumunu yılda bir yayımlamalı. Görmediğimiz sorunu çözemeyiz; denetim de görmekle başlar.

Bu adımların hiçbiri yeni bir kurum kurmayı gerektirmiyor. Hak sahipleri belli, ödeme altyapısı çalışıyor, sigorta kaydı için gereken kurum zaten var. Eksik olan, bakım emeğini bir yardım kalemi olarak değil, sosyal güvenlik sisteminin parçası olarak gören bir karar.

Meclis’e de bir görev düşüyor. Bütçe görüşmeleri bakanlıkların ne harcadığını konuşmak için olduğu kadar, neyi ertelediğini sormak için de bir fırsat. Plan ve Bütçe Komisyonu’nda ve Genel Kurul’da her grubun aynı soruyu sormasını isterim: Uzun dönemli bakım sigortasının kanun teklifi hangi tarihte Meclis’e gelecek?

Kapanış

Bir toplumun gücü, kendine bakamayanlara nasıl baktığıyla ölçülür; buna bakanları nasıl koruduğu da dahil. 66 milyar liralık ödeme önemli bir emek; ama bakımı üstlenen insanı yaşlılığında yalnız bırakan bir sistem, bugünün yükünü yarına erteliyor. Bence bakım verene güvence, bu bütçenin dipnotu değil, ana maddelerinden biri olmalı.

Kaynaklar

Siz ne düşünüyorsunuz?

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.