Tuğrul Yıldırım

Bir şey mi arıyorsunuz?

Bir konu, bir kelime, aklınızda kalan bir cümle.
Yazılara dön
Siyaset & Toplum5 dk okuma

Kızılay Kanunu geçti: Kamuoyu denetimi görmekle başlar

Kızılay Kanunu ihalesiz alıma izin verip “kamuoyu denetimi” diyor ama Sayıştay ve Meclis raporu yok. Alımlar ve veri protokolleri yayımlanmalı.

Kızılay Kanunu geçti: Kamuoyu denetimi görmekle başlar yazısının kapak görseli

Bir kanuna “kamuoyu denetimi” yazmak kolaydır; zor olan, kamuoyunun neyi denetleyeceğini görebilmesidir. Türk Kızılay Kanunu Teklifi’nin tüm maddeleri 11 Kasım gecesi TBMM Genel Kurulu’nda kabul edildi. İhalesiz alım yetkisi metne girdi; Sayıştay denetimi ya da Meclis’e düzenli mali rapor ise haberlere yansıyan metinde yok. Bana göre bundan sonra yük uygulamaya düşüyor: ihalesiz alımlar ve veri protokolleri yayımlanmazsa kanundaki kamuoyu denetimi ilkesi kâğıt üzerinde kalır.

26 Ekim’de bu teklif için ayrıcalık ile hesap vermenin aynı kanunda durması gerektiğini yazmıştım. Meclis ayrıcalıkları yazdı, hesap verme kısmını yazmadı. Bu yazı o yazının takibi.

Ne oldu?

İhalesiz alımı düzenleyen 4. madde, Kasım’ın ilk haftasındaki görüşmelerde AK Parti’nin önergesiyle değişti: ulusal kapasitede müdahale gerektiren afetlerde bu ürün ve hizmetlerin teslimi, Kızılay Genel Merkez Yönetim Kurulu’nun bilgisi dahilinde yapılacak. Kalan maddeler 11 Kasım’da kabul edildi ve tüm maddelerin görüşmesi tamamlandı; Genel Kurul 17 Kasım Salı günü yeniden toplanacak.

Kabul edilen dokuz maddelik metnin öne çıkan hükümleri şunlar:

  • Afet ve acil durumlarda ilk yardım, afet lojistiği ve geçici barınma ürün ve hizmetleri, Kamu İhale Kanunu’na tabi olmaksızın doğrudan Kızılay’dan ve bağlı şirketlerinden alınabilecek. Alımlar ilgili bakanlık ile Kızılay arasındaki protokollerle yürütülecek; şeffaflık, rekabet, eşit muamele ve kamuoyu denetimi ilkelerine uyulacağı belirtiliyor.
  • Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’ndaki sosyal yardım verileri, mükerrerliği önlemek amacıyla protokolle Kızılay’a açılacak; erişimi yalnızca görevin gerektirdiği ölçüde yetkilendirilen kişiler yapacak.
  • Kamu hastanelerine verilen kan bileşenlerinin bedeli SGK tarafından doğrudan Kızılay’a aktarılacak; bazı tıbbi ve bilimsel eşya gümrük vergisinden muaf olacak.
  • Afet, savaş ve çatışma dönemlerinde sahada fiilen görev yapan Kızılay personeline nakdi tazminat ödenecek.

Bence neden yetmez?

1. “Kamuoyu denetimi” bir ilke, araç değil

Kamuoyu, görmediği alımı denetleyemez. Kanun ihalesiz alımda rekabeti açıkça devre dışı bırakıyor ve karşılığında bir ilke koyuyor. Ama hangi idarenin, hangi üründen, ne kadarını, kaça aldığını kimin, nerede ve ne zaman yayımlayacağı, haberlere yansıyan metinde yazmıyor. Aracı olmayan ilke, iyi niyetli bir temenni olarak kalır.

2. Asıl kurallar protokole taşındı

Alımların koşulları da veri paylaşımının sınırları da iki kurum arasında imzalanacak protokollere bırakıldı. Hangi veri alanının açılacağı, ne kadar saklanacağı, alımda fiyatın nasıl belirleneceği bu metinlerde yazılacak. Bana göre bu, kanunun en önemli kısmının Meclis’in göremeyeceği bir yere taşınması demek. Söz konusu olan yardım alan ailelerin bilgisi olduğunda, bu protokoller kamuya açık olmalı.

3. Meclis kendi denetim aracını kullanmadı

Sayıştay, Anayasa’nın 160. maddesine göre denetimi Meclis adına yapar. SGK’dan aktarılacak kan bedeli, kamu idarelerinin ihalesiz alımları ve bedelsiz devredilecek taşınırlar kamu kaynağıdır. Görüşmelerde farklı partilerden milletvekilleri, yetkiler genişlerken denetim ve hesap verme sorumluluğunun da aynı ölçüde güvenceye alınmasını istedi; bu talep metne girmedi.

Meclis’in yazılı sorularına bile süresinde cevap alamadığı bir dönemde yeni bir denetim boşluğu açmak bence yanlış bir tercih. Denetlenmeyen alanın zamanla tartışmalı alana dönüştüğünü bu Meclis’te başka konularda da gördük.

Karşı görüş: “Afette hız ve esneklik gerekir”

Teklifi savunanların en güçlü argümanı hız: afet anında barınma malzemesini ihale ilanı bekleterek almak kimsenin savunacağı bir şey değil. Kızılay’ın bağımsız bir dernek olduğu ve fazla bürokrasinin sahadaki işi yavaşlatacağı da söyleniyor. 4. maddeye eklenen Genel Merkez Yönetim Kurulu bilgisi şartını da iç yönetişimi güçlendiren olumlu bir adım olarak görüyorum.

Ama hız ile görünürlük birbirine engel değil. Alım yapıldıktan sonra ne alındığını ve ne ödendiğini yayımlamak sahadaki tek bir tırı bile geciktirmez. Bağımsızlık bağış kumbarası için geçerli; bütçeden çıkan liranın izi ise sürülmeli. İç bilgilendirme de dış denetimin yerini tutmaz.

Ne yapılmalı?

Kanun metni büyük ölçüde şekillendi; ama aşağıdakilerin çoğu yeni bir kanun beklemeden yapılabilir:

  1. Alım ilanı: Bu kanuna dayanarak ihalesiz alım yapan her kamu idaresi, ürünü, miktarı, bedeli ve tarihi en geç 30 gün içinde EKAP’ta ya da kendi sitesinde yayımlasın. Bunun için kanun değişikliği gerekmiyor; idarenin kararı yeter.
  2. Açık protokol: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Kızılay arasındaki veri protokolü, kapsadığı veri alanları ve saklama süresiyle yayımlansın; imzadan önce Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun görüşü alınsın.
  3. Sayıştay’ın alıcı tarafı: Alımı yapan kamu idareleri zaten Sayıştay denetiminde. Sayıştay, sonraki denetim döneminde bu kanuna dayalı alımlara ve SGK aktarımlarına ayrı bir başlık açabilir.
  4. Konsolide mali tablo: Kızılay ve çoğunluk payına sahip olduğu şirketler, bağımsız denetimden geçmiş mali tablolarını her yıl yayımlasın; kamudan gelen kaynak ayrı kalemde gösterilsin.
  5. Eksik madde için ortak teklif: Hedefli Sayıştay denetimi ve Plan ve Bütçe Komisyonu’na yıllık rapor, bütün grupların imzasıyla kısa bir kanun teklifine dönüştürülsün.

Sahada çalışan personele tazminat ise bu kanunun tartışmasız en doğru hükmü; onu yerinde buluyorum.

Bir not: Bu değerlendirme, kabul edilen metnin haberlere yansıyan hâline dayanıyor. Genel Kurul tutanakları ve kanun Resmî Gazete’de yayımlandığında metni yeniden kontrol edeceğim; farklı bir denetim hükmü görürsem bu yazıyı güncelleme notuyla düzelteceğim.

Kapanış

Kızılay’ı ayakta tutan şey bağışçının güvenidir ve o güven ayrıcalıkla değil, görünen hesapla korunur. Meclis hesabı kanuna yazmadı. Şimdi sıra, kanuna yazılan “kamuoyu denetimi” sözünü yayımlanan her alımla ve her protokolle gerçeğe çevirmekte.

Kaynaklar

Siz ne düşünüyorsunuz?

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.