Tuğrul Yıldırım

Bir şey mi arıyorsunuz?

Bir konu, bir kelime, aklınızda kalan bir cümle.
Yazılara dön
Siyaset & Toplum6 dk okuma

Kızılay’a ayrıcalık veren kanun, hesap vermeyi de yazmalı

Kızılay'a ihalesiz satış, veri erişimi ve gümrük muafiyeti getiren teklif salı Meclis'te. Ayrıcalık yazılıyorsa Sayıştay ve Meclis denetimi de yazılmalı.

Kızılay'a ayrıcalık veren kanun, hesap vermeyi de yazmalı yazısının kapak görseli

Bir kuruma kamu ihalesinden muafiyet, kamu verisine erişim ve gümrük vergisi kolaylığı veriyorsanız, karşılığında hesap verme yükümlülüğünü de aynı kanuna yazmak zorundasınız. Türk Kızılay Kanunu Teklifi bu dengenin yalnızca bir tarafını kuruyor: ayrıcalıkları sayıyor, denetimi sessiz geçiyor. Bence teklif bu hâliyle değil, denetim maddeleri eklenerek kabul edilmeli.

Zamanlama da bunu söylemeyi gerektiriyor. Genel Kurul’un salı günü teklifin görüşmelerine devam etmesi bekleniyor; 29 Ekim nedeniyle çarşamba ve perşembe çalışmayacak. Düzeltme önergesinin vakti, maddeler oylanmadan önce, yani salı.

Ne oldu?

Dokuz maddelik teklif 4 Haziran 2026’da TBMM İçişleri Komisyonu’nda kabul edildi. Genel Kurul’da ilk üç maddesi 15 Ekim gecesi kabul edildi; ardından fon teklifi öne alındı. Haftalık Meclis gündemine göre görüşmeler 27 Ekim Salı sürecek.

Komisyon görüşmelerine yansıyan haberlere göre teklifin öne çıkan hükümleri şunlar:

  • Afet lojistiği, ilk yardım ve geçici barınma ürünleri; afete hazırlık ile afet ve acil durum dönemlerinde Kamu İhale Kanunu’na tabi olmadan doğrudan Kızılay’dan ya da sermayesinin yarısından fazlası Kızılay’a ait işletmelerden alınabilecek.
  • Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’ndaki sosyal yardım bilgileri, KVKK kapsamında yapılacak protokolle Kızılay’la paylaşılacak.
  • Kamu hastanelerine verilen kan bileşenlerinin bedeli SGK tarafından doğrudan Kızılay’a aktarılacak, hastanelerin alacağından düşülecek.
  • Bazı tıbbi ve bilimsel ithalat eşyası gümrük vergisinden muaf olacak; kamu kurumları taşınır mallarını Kızılay’a bedelsiz devredebilecek.
  • Afet, savaş ve çatışma bölgelerinde fiilen görev yapan personele nakdi tazminat ödenebilecek.

Teklifte Kızılay’ın Sayıştay denetimine girmesine ya da Meclis’e düzenli mali rapor sunmasına dair özel bir hüküm yok. YENİ Parti adına konuşan Zonguldak Milletvekili Eylem Ertuğ Ertuğrul, teklifin kurumun “son yıllarda içine sürüklendiği kurumsal ve ticari açmazları yasa zırhıyla tahkim etme riski” taşıdığını söyledi; afet bölgesindeki personele tazminata ise açıkça destek verdi.

Arka plan: Dernek kalıyor, imkân büyüyor

Kızılay hukuken bir dernek; tüzüğü 2022’de 5537 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yürürlüğe kondu. Teklifi komisyonda açıklayan AK Parti Sivas Milletvekili Hakan Aksu da bunun altını çizdi:

Türk Kızılay’ın mevcut hukuki niteliğini değiştirmemektedir.

Hakan Aksu, TBMM İçişleri Komisyonu, 4 Haziran 2026 (DHA)

Bence sorunun düğümü tam olarak bu cümlede. Hukuki nitelik değişmiyor, ama kamunun Kızılay’a açtığı kapılar genişliyor: ihalesiz satış, doğrudan SGK ödemesi, bedelsiz mal devri, gümrük muafiyeti ve devletin elindeki en hassas verilerden birine erişim. Statü dernek statüsü olarak kalırken kamu imkânı büyüyorsa, aradaki boşluğu denetim doldurmalı.

Neden denetim maddesi şart?

1. İhalesiz alım da kamu parasıyla yapılır

Bu istisnada alıcı kamu idaresi, ödenen para da bütçeden çıkıyor. Kamu İhale Kanunu’nun amacı rekabet ve şeffaflık; istisna rekabeti kaldırıyorsa, kaybolan şeffaflığı başka bir yolla geri getirmek gerekir.

Afette hızın her şeyden önemli olduğunu kabul ediyorum. Depremde çadırı ihale ilanı bekleterek almak kimsenin savunacağı bir şey değil. Ama hız ile görünürlük birbirine engel değil: alım yapıldıktan sonra ne alındığını, ne kadar ödendiğini yayımlamak, sahadaki tek bir kamyonu bile geciktirmez.

2. Sosyal yardım verisi güven ister

Teklif, paylaşımın KVKK kapsamında ve görevin gerektirdiği ölçüde yapılacağını söylüyor. Bu iyi bir ilke. Ancak hangi veri alanlarının, ne kadar süreyle ve kimlere açılacağı kanunda değil, protokolde belirlenecek.

Yardım alan bir ailenin bilgisi, devletin elindeki en hassas bilgilerden biri. Bana göre bu kadar hassas bir paylaşımın çerçevesi yalnızca iki kurum arasındaki bir protokole bırakılmamalı; en azından protokolün kendisi kamuya açık olmalı.

3. Ayrıcalık ile hesap verme aynı kanunda durmalı

Sayıştay, Anayasa’nın 160. maddesine göre denetimi Meclis adına yapar; bütçe hakkının anlamı da budur. SGK’dan doğrudan aktarılacak kan bedeli, bedelsiz devredilen kamu malı ve ihalesiz kamu alımları kamu kaynağıdır. Bu kaynağın izini sürecek bir Meclis denetimi öngörmeyen kanun, bence yarım bir kanundur.

Muhalefetin farklı partilerinden aynı talebin gelmesi de dikkat çekici: Yeni Yol, İYİ Parti, CHP ve YENİ Parti sözcüleri, gerekçeleri farklı olsa da, denetim hükmü eksikliğinde birleşiyor. Meclis’in denetim görevini kendi eliyle daraltmasının bedelini daha önce basın özgürlüğü araştırması tartışmasında da yazmıştım; burada da sorun aynı: denetlenmeyen alan, zamanla tartışmalı alana dönüşüyor.

Karşı görüş: “Kızılay bağımsız olmalı, zaten denetleniyor”

Teklifi savunanların en güçlü iki argümanı var. Birincisi, ihale istisnasının sınırlı olduğu: Hakan Aksu’ya göre kapsam kanunda sayılan stratejik ürünlerle sınırlı, zorunlu alım yok ve idarenin takdir yetkisi korunuyor. İkincisi, Kızılay’ın bağımsızlığı: Kızılay/Kızılhaç hareketinin temel ilkeleri arasında bağımsızlık ve tarafsızlık var; Sayıştay denetimi bu bağımsızlığı zedeleyebilir. Buna Anayasa’nın 108. maddesi de eklenebilir: Devlet Denetleme Kurulu, kamu yararına çalışan derneklerde de denetim yapabiliyor.

Sınırlı kapsam argümanı kabul edilebilir; ama sınırlı bir istisnanın kamuya açıklanması daha da kolaydır. Bağımsızlık argümanına gelince, Yeni Yol adına konuşan Samsun Milletvekili Mehmet Karaman’ın cümlesine katılıyorum:

Kızılayın bağımsızlığı ile kamu kaynağının denetimi birbirine zıt kavramlar değildir.

Mehmet Karaman, TBMM Genel Kurulu, 15 Ekim 2026 (DHA)

Benim önerim Kızılay’ın bütün faaliyetini Sayıştay’a açmak değil; yalnızca kamudan gelen kaynağı ve kamuya yapılan ihalesiz satışı denetime açmak. Bağış kumbarasına kimse karışmasın, ama bütçeden çıkan liranın izi sürülsün. Devlet Denetleme Kurulu ise Cumhurbaşkanlığına bağlı bir kurul; Meclis’in kendi denetim aracı değil. Bütçe hakkı Meclis’inse, hesap da Meclis’e verilmeli.

Ne yapılmalı?

Salı günü verilebilecek, teklifin amacını bozmayan beş somut değişiklik öneriyorum:

  • Yayımlama yükümlülüğü: Kamu idareleri, Kızılay ve işletmelerinden ihalesiz yaptıkları her alımı (ürün, miktar, bedel) en geç 30 gün içinde Elektronik Kamu Alımları Platformu’nda (EKAP) ilan etsin.
  • Hedefli Sayıştay denetimi: SGK aktarımları, bedelsiz devredilen kamu malları ve ihalesiz kamu satışlarından elde edilen gelirler Sayıştay denetimine açılsın.
  • Konsolide dış denetim: Kızılay ve çoğunluk payına sahip olduğu işletmelerin bağımsız denetimden geçmiş mali tabloları her yıl yayımlansın ve Plan ve Bütçe Komisyonu’na sunulsun.
  • Açık veri protokolü: Sosyal yardım verisi paylaşım protokolleri, hangi veri alanlarını kapsadığı ve saklama süresiyle birlikte yayımlansın.
  • Kapalı liste: İhale istisnasına giren ürün ve hizmet listesi ancak kanun değişikliğiyle genişletilebilsin.

Afet, savaş ve çatışma bölgelerinde çalışan personele tazminat maddesi ise olduğu gibi kabul edilmeli. Canını ortaya koyan insanın hakkını vermek, bu teklifin tartışmasız en doğru tarafı.

Kapanış

Kızılay’ı Kızılay yapan şey kanun değil, bağışçının güveni. O güven, kanunla verilen ayrıcalıkla değil, kanunla yazılan hesap verme yükümlülüğüyle korunur. Meclis salı günü ya ayrıcalığı tek başına yazacak ya da ayrıcalığı denetimle birlikte yazacak. Ben ikincisinden yanayım.

Kaynaklar

Siz ne düşünüyorsunuz?

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.